Во секоја епоха постои тивка, но суштинска борба помеѓу креативната извонредност и институционалната просечност. Историјата ја памети како односот помеѓу Wolfgang Amadeus Mozart и Antonio Salieri — симболика која одамна ја надмина музиката и стана архетип на судирот помеѓу автентичниот гениј и дворската интрига.
Македонскиот алпинизам, за жал, веќе четири и пол децении живее своја верзија на оваа приказна.
Каде настанува проблемот?
Алпинизмот и планинарството не се исто. Ниту пак алпинизмот и натпреварувачките спортови се исто.
Алпинизмот, во својата суштина, е надминување на сопствените граници.
Спортот, во својата суштина, е победа над противникот.
Философски — тоа е огромна разлика.
Суштински — тоа е уште поголема.
Во македонски услови, преку институционалните механизми каде што федерацијата надлежна за планинарство има законска позиција само во рамки на планинарството, со години се прави суптилна, но опасна замена на поими. Под капата на планинарството се обидува да се редефинира и алпинизмот — не според неговите суштински вредности, туку според видливост, медиумска привлечност и институционален комфор.
Најдеструктивниот дел од овој процес се случува таму каде што одлучуваат луѓе од „третиот ешалон“ во институциите — чесни, но недоволно информирани — кои тешко можат да направат разлика помеѓу:
- алпинистичко првенствено искачување во зимски микс-терен,
- искачување на висок врв во својство на клиент во високогорски туризам,
- и натпреварувачки спорт што се одвива пред публика.
Кога критериумите се измешани, вредностите почнуваат да се девалвираат.
Квазиалпинизам како институционален проект
Последниве години сведочиме на тенденција искачувања на хималајски врвови во рамки на комерцијални експедиции да се претставуваат како врвни алпинистички достигнувања. Да, тие можат да бидат сериозен физички и психолошки предизвик. Да, тие носат лична вредност.
Но алпинизмот не се дефинира според надморската височина, туку според стилот, самостојноста, првенственоста, техничката комплексност и односот кон ризикот.
Кога комерцијалниот високогорски туризам се претставува како алпинизам, а институциите тоа го прифаќаат без критериум, тогаш не се создава нова вредност — туку се релативизира постоечката.
Проблемот не е во луѓето кои качуваат. Проблемот е во оние кои, од лични и организациски мотиви, сакаат да ги присвојат тие искачувања како „алпинистички легитимитет“.
Таму започнува Салиериевската логика.
Новите Моцартовци
Во исто време, далеку од светлата на рефлекторите, на миксот од мраз, снег и сува карпа, во зимските денови на нашите планини, се создава вистинска алпинистичка вредност.
Наврската Илија Циривири – Мартин Пејовски во изминативе години реализираа дузина врвни првенствени зимски искачувања во еден од најтешките алпинистички локалитети во земјава.
На планината Караџица, над Патишка Река, за првпат е надмината границата од 7 степен во зимско микс-качување во Македонија.
Тоа не се медиумски спектакли.
Тоа не се експедиции со логистичка инфраструктура.
Тоа се чисти алпинистички линии — создадени од ентузијазам, знаење и стил.
Тоа се новите „Моцартовци“ во македонскиот алпинизам.
Тие не качуваат за титули.
Не качуваат за институционално признавање.
Не качуваат за да победат некого.
КАЧУВААТ ЗАТОА ШТО АЛПИНИЗМОТ ГО ЖИВЕАТ КАКО ФИЛОСОФИЈА.
Одговорноста на заедницата
Мојата генерација го доживеа поразот пред институциите. Не пораз на карпа, не пораз во планина — туку пораз во административните лавиринти каде што вредноста се мери по видливост, а не по суштина.
Не смееме да дозволиме истото да им се случи на новите генерации.
Не заради носталгија.
Не заради лични суети.
Туку заради иднината.
Алпинистичката заедница прва има одговорност да ги зачува критериумите. Планинарската заедница има одговорност да не дозволи мешање на поими. Чинителите во авантуристичкиот туризам мора да разберат дека токму алпинистите ги поставија темелите на современиот планински туризам во земјава — од имплементација на меѓународни стандарди, преку спасувачки системи, до регионално поврзување.
Девалвацијата на алпинизмот нема да остане само во рамките на алпинизмот. Таа ќе се прелее во:
- квалитетот на водичките стандарди,
- пристапот кон безбедноста,
- институционалната култура во планинскиот простор,
- и кредибилитетот на државата во меѓународни рамки.
Позитивната порака
Овој текст не е напад.
Ова е повик на зрелост.
Никој не треба да биде понижен. Но критериумите мора да бидат јасни.
Алпинизмот не смее да стане декоративна категорија за институционален маркетинг.
Не смее да се сведува на фотогеничност.
Не смее да биде инструмент за организациски легитимитет.
Ако ја изгубиме способноста да направиме разлика помеѓу Моцарт и Салиери, тогаш проблемот не е во поединците — туку во времето во кое живееме.
Но токму затоа одговорноста е поголема.
Да ги заштитиме новите генерации од истите грешки.
Да ги зачуваме критериумите.
Да ја вратиме тежината на зборот „алпинизам“.
Не заради минатото.
Туку заради иднината што доаѓа.